ويژگيهاي اقليمي استان گيلان

1-5-1 سامانه‌هاي پرفشار زمستانه
1-5-1-1 مركز پرفشار سيبري يا توده هواي قطبي قاره اي
1-5-1-2 توده هواي كلاهك قطبي
1-5-1-3 توده هواي آزور
1-5-1-4 توده هواي آركتيكي قاره اي
1-5-1-5 توده هواي كانادايي

     يك توده هوا عبارت از حجم عظيمي از هواست كه خصوصيات فيزيكي آن به ويژه از نظر پراكندگي افقي دما و رطوبت نسبي و فشار و آهنگ كاهش دما با ارتفاع در سطح افقي براي صدها تا هزاران كيلومتر همسان بوده و افت محيطي دما در همه جاي آن تقريبا“ يكسان باشد.
براي تعيين ماهيت و درجه يكنواختي توده هوا مي‌توان از عوامل اصلي مانند ماهيت سطح منشاء ، جهت حركت و تغييراتي كه در طي حركت در ساختار حاصل مي‌شود و نيز عمر توده هوا كمك گرفت.
در مقياس جهاني خواص فيزيكي توده هوا ، نتيجه‌اي از تنظيم خودبخودي اختلافات اساسي ناشي  از توزيع ناعادلانه گرما ، رطوبت و فشار است . لذا موازنه تكانه و حرارت در دراز مدت امكان پذير خواهد بود، اما در مقياس كوچك هر گاه توده هوايي به مدت 3 تا 7 روز بر روي يك ناحيه جغرافيايي استقرار يابد ،‌ موازنه بين شرايط سطحي و خواص توده هوا توسط تابش و آميختگي عمودي صورت مي گيرد.
بيشتر نواحي منشا توده‌هاي هوا داراي سطحي وسيع و يكنواخت هستند كه توسط سيستم‌هاي فشاري شبه ساكن پوشيده شده اند و در اين مسير واچرخندي ، توده هوا داراي چينه‌بندي پايدار با وارونگي دمايي نشستي در لايه مياني توام مي باشد . وجود وارونگي دمايي مانع از گسترش عمودي ناپايداري لايه هاي زيرين مي شود ، بنابراين شرايط وضعيت جوي در چرخند و  واچرخند كاملا متفاوت هستند.
طبقه‌بندي توده‌هاي هوا بر پايه دو عامل دما و نوع سطح منشاء صورت مي‌گيرد كه دما آنها را به حاره‌اي، قطبي، آركتيكي و عامل دوم به دريايي و قاره‌اي تقسيم‌بندي مي‌كند.
براي معرفي توده‌هواها از حروف قراردادي استفاده مي‌كنند، بطوري‌كه حروف C - M براي نشان دادن منابع دريايي و قاره اي قبل از نام منبع جغرافيايي توده هوا قرار مي‌گيرد. علاوه بر اين تقسيم‌بندي بر اساس اينكه دماي توده هوا ازسطحي كه بر روي آن قرار دارد سردتر يا گرمتر باشد به نوع گرم يا سردترتقسيم مي شود كه براي نشان دادن آن حروف K-W   قبل از حروف M-C و نام منبع جغرافيايي توده هوا  قرار مي‌گيرد. اين تقسيم بندي براي تعيين تغييرات و اصلاحاتي كه توده هوا به علت انتقال گرما ميان لايه سطحي خود و سطحي كه بر روي آن در حال حركت است ، حائز اهميت است .

     توده‌هاي هوا و سامانه‌ها ي هواشناسي مهاجر به استان‌ به دو دسته پرفشارها وكم فشارهاي زمستانه و تابستانه تقسيم مي شوند كه هر يك با ويژگي‌هاي  خاص خود بر اقليم استان تاثير مي‌گذارند.

1-5-1 سامانه‌هاي پرفشار زمستانه :

     جريانات جوي پر فشار زمستانه كه بر جغرافياي كشور و استان گيلان تاثير مي‌گذارند به چند دسته تقسيم ميشوند :

1-5-1-1 مركز پرفشار سيبري يا توده هواي قطبي قاره اي:

      مركز پرفشار سيبري كه ابتدا بر روي سرزمين هاي پوشيده از برف‌و‌يخ سيبري شكل مي‌گيرد ‌با ويژگي‌ يك توده هواي سرد و سنگين در فصول سرد سال تا اوايل بهار به عرض‌هاي پائين‌تر جغرافيايي كشيده‌شده و از جنوب روسيه و از نواحي شمال شرقي كشور وارد ايران مي‌شود و بخش‌هاي وسيعي از كشور از جمله منطقه گيلان را تحت تاثير خود قرار مي‌دهد.
اين سيستم در ارتفاعات البرز ريزش‌هاي سنگين برف را موجب مي‌گردد كه در اين ايام جريان باد شمال شرقي در منطقه وجود خواهد داشت. صدور امواج سرمايي و ريزش‌هاي سنگين برف ويژگي توده هواهاي ناشي از مركز پرفشار سيبري است.
توده هواهاي ناشي از اين مركز در مسير عبور خود از روي درياي خزر به سبب گرمي نسبي آب،‌ رطوبت جذب كرده و بارندگي هاي گسترده پائيزه استان گيلان را به وجود مي‌آورند .

1-5-1-2 توده هواي كلاهك قطبي :

     توده هواي كلاهك قطبي از روي شمالي‌ترين بخش‌هاي قطب شمال برخاسته و در فصل سرد،‌ در طي مسير خود از روي  اروپا وارد كشور شده و در آذربايجان و منطقه خلخال برودت‌هاي نادري را پديد مي‌آورد. ريزش‌هاي جوي حاصل از تهاجم و فعاليت اين جريان هوا از مركز پرفشار قطب، عمدتا به صورت برف خشك همراه با وزش بادهاي سرد و سوز سرما مي‌باشد. در برخي از زمستان‌ها به علت عبور اين توده هواي سرد و خشك از روي درياي خزر،‌ رطوبت كافي از آبهاي گرم خزر جذب نموده و ريزش‌هايي را به صورت برف و باران در ارتفاعات البرز به‌وجود مي‌آورد كه آثار آن در منطقه گيلان نيز مشاهده مي‌شود.

1-5-1-3 توده هواي آزور :

     توده هواهاي اين مركز پرفشار بر روي جزاير آزور شكل گرفته و در طي مسير حركت خود پس از ورود به كشور و عبور از درياي خزر و كسب رطوبت از آن و صعود بر دامنه‌هاي شمالي البرز در امتداد دره فيروزكوه مبادرت به ريزش مي‌نمايد كه گاهي دامنه فعاليت آن ،‌ منطقه گيلان را هم در بر مي‌گيرد. اين جريان جوي درفصل گرم نيز بر صفحات شمالي كشور اثر گذاشته و موجب كاهش دما و لطافت هوا مي‌گرددكه گاهي منجر به بارندگي نيز مي‌شود.

1-5-1-4 توده هواي آركتيكي قاره اي :

اين توده هوا با منشاء آركتيكي ، از طريق اروپاي شرقي و درياي سياه با حركت به عرضهاي پايين‌تر نواحي غربي و شمال كشور را مورد تهاجم قرار مي دهد . اين توده هوا به دليل پايين بودن رطوبت بارندگي ايجاد نمي كند  و فقط دماي منطقه را بشدت كاهش مي‌دهد .

1-5-1-5 توده هواي كانادايي :

     درفصل هاي سرد سال گاهي سيستم هاي پرفشار كانادايي در مسير حركت خود از اروپا،‌ زبانه‌اي بر روي جنوب شوروي سابق و كشورهاي تازه استقلال يافته ايجاد مي‌نمايد كه از طريق شمال درياي خزر با توده هاي هواي ناشي از مركز پرفشار سيبري برخورد نموده و تركيب مي‌شود كه در اين حالت شرايط بسيار مناسبي براي بارندگي در سطح استان‌هاي گيلان، ‌مازندران وگرگان و گاهي در گستره وسيعي از كشور فراهم مي‌آيد.

.

1-5 تاثير توده هوا و سامانه هاي هواشناسي بر اقليم استان :

1-5-2 سامانه‌هاي كم‌ فشار زمستانه
1-5-2-1 سامانه هاي كم فشار مديترانه اي يا  توده هواي قطبي دريايي
1-5-2-2 سامانه‌هاي كم فشارسوداني
1-5-2-3 سامانه‌‌هاي كم فشار درياي سياه

1-5-2 سامانه‌هاي كم‌ فشار زمستانه :

سيستم‌هاي كم فشار زمستانه به چند دسته تقسيم مي شوند :

1-5-2-1 سامانه هاي كم فشار مديترانه اي يا  توده هواي قطبي دريايي:

   اين توده هواي قطبي دريايي كه در شمال اقيانوس اطلس و جنوب ايسلند شكل مي‌گيرد، بعد از عبور از روي اروپا از طريق درياي سياه به شرق درياي مديترانه وارد و پس از تقويت در منطقه و پيدايش جبهه قطبي به سمت شرق حركت مي‌كند.
درياي مديترانه خود داراي يك موقعيت سيكلون‌ساز است كه در فصول‌ سرد سال، كم‌فشارهاي متعددي از آنجا به سوي شرق به حركت درمي‌آيند. كم‌فشار‌هاي مديترانه‌اي در مسير حركت خود زبانه‌اي كم‌فشار ايجاد مي‌كنندكه از روي كشور تركيه وارد ايران مي‌شود و نواحي غرب و شمال‌غرب را تحت تاثير قرار مي‌دهد. در حاليكه زمين به اندازه كافي سرد باشد، جبهه گرم اين سيستم‌ها بسيار فعال عمل مي‌نمايند. در مواقعي‌كه ناوه سطوح فوقاني با گراديان مناسب دما و كنتور،‌ اين سيستم‌هاي كم‌فشار را همراهي كنند، بارندگي‌هاي موثري در مناطق تحت نفوذ آنها ريزش مي‌نمايد. توده‌ هواهاي باران‌زاي برآمده از درياي مديترانه يكي از قوي‌ترين و مهمترين جريانات جوي باران‌زا بر روي جغرافياي كشور است كه در ماه‌هاي سرد سال با ايجاد جبهه‌هاي گرم و ابرهاي پوششي باران زا بارندگي‌هاي پيوسته و مفيدي را در اكثر استان‌هاي كشور از جمله گيلان به‌وجود مي‌آورند.

1-5-2-2 سامانه‌هاي كم فشارسوداني :

     منطقه سودان در آفريقا به علت مجاورت با منطقه حاره، ‌به‌طور نسبي داراي موقعيت كم‌فشار است. در فصول سرد سال با نفوذ زبانه پرفشار به نواحي شمالي سودان و ريزش هواي سرد درآن منطقه،‌كم‌فشار مستقر در سودان تقويت شده و از درياي سرخ رطوبت جذب مي‌نمايد. در واقع اين سيستم در ابتدا فعال نمي‌باشد و فاقد جبهه است،  اما به‌تدريج كه بر روي درياي سرخ كشيده مي‌شود، با توده هواهاي آن منطقه برخورد كرده و فعال مي‌شود كه عموما پس از شكل‌گيري،‌ يا از طريق خوزستان وارد ايران مي‌شود و يا پس از عبور از روي عربستان و كويت و توقف كوتاه بر روي خليج فارس و كسب رطوبت كافي ، استان‌هاي جنوبي كشور و گاهي تا نواحي مركزي و حتي شمالي ايران را تحت تاثير قرار مي‌دهد و پس از آن به طرف شرق و جنوب‌شرق كشيده‌مي‌شود. بارندگي از سيستم‌هاي كم‌فشار سوداني معمولا  از ابرهاي جوششي بوده و به اين علت، ‌اغلب پس از بارندگي‌هاي رگباري از سيستم‌هاي كم‌فشار سوداني، سيلاب‌هاي مخرب جريان مي‌يابد. بارندگي از سيستم‌هاي كم فشار سوداني به‌صورت مايع مي‌باشد و طبعا در ارتفاعات به صورت جامد ريزش مي‌نمايد.

1-5-2-3 سامانه‌‌هاي كم فشار درياي سياه :

     كم‌فشارهاي غربي كه به نوعي از روي دريا سياه وارد ايران مي‌شوند،‌ در فصل زمستان مي‌توانند بر مناطق شمالي ايران از جمله گيلان نيز موثر بوده و بارندگي‌هايي را پديد آورند.

1-5-3 سامانه‌ها و توده هواهاي تابستانه :

     در اوايل بهار، با حركت تدريجي پرفشار جنب حاره به سمت شمال و نفوذ هواي سرد قطبي به سمت جنوب، در اثر پديده همرفتي، ناپايداري در شمال كشور رخ مي‌دهد. در اين فصل بيشتر سيستم‌ها از شمال، شمال‌غربي و شمال‌شرقي وارد ايران مي‌شوند.

1-5-3-1 توده هواي قطبي دريايي :

     در فصل تابستان، توده هواي قطبي دريايي با منشاء اقيانوس اطلس و جنوب ايسلند بعد از عبور از مسير ذكر شده در فصل زمستان از سمت شمال غرب وارد ايران مي‌شود و مناطق شمال شرق تا شمال غرب و غرب كشور را به‌ شكل بارش‌هاي رگباري، رعد و برق و وزش باد شديد مورد تهاجم قرار مي‌دهد. اين توده‌هوا به‌ندرت به بخش‌هاي جنوبي و مركز ايران نفوذ مي‌كند.

1-5-3-2 توده هواي حاره‌اي دريايي :‌

     اين توده هوا با منشاء آزورس (جنوب شرقي اقيانوس اطلس و جنوب غربي اروپا محل تشكيل پرفشار آزورس است.)، بعد از عبور از درياي مديترانه و جنوب اروپا يا شمال آفريقا و عربستان سعودي، نواحي جنوبي و مركزي ايران را تحت تاثير قرار مي‌دهد. اين توده هوا گاهي تا شمال ايران نفوذ مي‌كند.

1-5-3-3 توده هواي حاره‌اي قاره‌اي :‌

     يك نوع از اين توده هوا با منشاء صحراي آفريقا كه به موازات بلندي‌هاي عربستان به سمت عرض‌هاي بالا حركت كرده و بعد از كسب رطوبت از درياي مديترانه با حركت به سمت شرق، ايران را مورد تهاجم قرار داده و بارندگي‌هاي خوبي را ايجاد مي‌كند و نوع ديگر آن كم‌فشار واقع بر هند است كه در فصل مونسون تابستاني، جنوب شرقي ايران را مورد تهاجم قرار داده و گاهي تا شمال ايران كشيده مي‌شود و دما را افزايش ميدهد.

1-5-3-4 توده هواي قطبي قاره‌اي :‌

     اين توده هوا از سمت سيبري و روسيه بخش‌هاي شمالي كشور را مورد تهاجم قرار مي‌دهد و به دليل رطوبت پايين بارندگي نمي‌دهد و فقط منجر به كاهش دما مي‌شود.
در تابستان با استقرار پرفشار سيبري در شمال درياي خزر هيچ سيستم فعالي به سمت مركز و جنوب ايران وارد نمي‌شود.

 نمودار 1- 8  ميانگين تعداد توده هواهاي فعال جوي كه در فصول مختلف استان گيلان را مورد تهاجم قرار مي‌دهند نشان مي‌دهد.

  شكل 1- 2  توده هواهايي را كه معمولا آب وهواي كشور را تحت تاثير خود قرار مي‌دهند به نمايش مي‌گذارد.

نمودار 1-8.  فراواني توده هواهاي فصلي فعال جوي در استان گيلان

شكل 1-2. توده‌هواهاي وارده به كشور طي سال